تغییر مسیر صنعت ایران در سایه‌ی تحولات بازار

گزارشی که به‌تازگی توسط بانک مرکزی منتشر شده، با تمرکز بر اندازه شرکت‌ها و میزان وابستگی آن‌ها به واردات، تصویر تازه‌ای از وضعیت صنعت ایران ارائه می‌دهد.

فشار مضاعف بر صنایع صادرات‌محور

کاهش فروش خارجی، به‌ویژه در بخش فلزات، ضربه‌ی سنگینی به شرکت‌هایی زده که درآمد اصلی‌شان از صادرات تأمین می‌شود. از طرف دیگر، بازار داخلی به‌اندازه‌ای پرقدرت نبوده که بتواند این کمبود را جبران کند. پیامد چنین شرایطی روشن است: اگر تقاضا بازسازی نشود، افزایش تولید تنها به انباشت کالا در انبارها ختم خواهد شد و رکود را تشدید می‌کند.

شاخص‌های کلیدی در تحلیل صنعت

بانک مرکزی برای ارزیابی وضعیت صنایع، دو شاخص مهم را مبنا قرار داده است:

• اندازه بنگاه (کوچک، متوسط یا بزرگ)

• میزان اتکا به واردات و حساسیت در برابر تغییرات بیرونی.

با بررسی این دو عامل، تفاوت‌های معناداری در روند رشد و افت شرکت‌ها نمایان می‌شود. در عین حال، مقایسه میان شرکت‌های صادرات‌محور و آن‌هایی که بازار داخلی را هدف گرفته‌اند، نشان می‌دهد سیاست‌های کلان اقتصادی چگونه می‌تواند مسیر فعالیت بنگاه‌ها را دگرگون سازد.

تغییرات روند تولید

• نیمه اول ۱۴۰۳: هر دو گروه مسیر تقریباً مشابهی داشتند.

• پاییز ۱۴۰۳: صادرات‌محورها رشد مثبت را تجربه کردند، در حالی‌که داخلی‌محورها کاهش تولید داشتند.

• زمستان ۱۴۰۳ تا بهار ۱۴۰۴: ورق برگشت و این‌بار داخلی‌محورها رشد کردند.

• تابستان ۱۴۰۴: شرایط برای هر دو دسته نامطلوب شد، ولی افت در صادرات‌محورها شدیدتر بود.

رقابت بنگاه‌های کوچک و بزرگ

در فاصله‌ی ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰، صنایع بزرگ به‌واسطه‌ی دسترسی به منابع مالی و بازارهای خارجی، یک گام جلوتر از رقبای کوچک بودند. اما از سال ۱۴۰۱ به بعد، این برتری کاهش یافت و حتی در برخی مقاطع، شرکت‌های کوچک و متوسط رشد بیشتری از خود نشان دادند. برای نمونه، در نیمه دوم ۱۴۰۲ تا تیر ۱۴۰۳، رشد شرکت‌های کوچک بالای ۵ درصد بود، در حالی‌که بنگاه‌های بزرگ حدود ۲ درصد رشد داشتند. البته این وضعیت ثابت نماند و در دوره‌های بعدی جایگاه‌ها جابه‌جا شد.

وابستگی به واردات؛ شمشیری دولبه

یکی دیگر از یافته‌های گزارش نشان می‌دهد که اتکا به واردات می‌تواند در کوتاه‌مدت فرصتی برای برخی شرکت‌ها ایجاد کند، اما در بلندمدت چالش‌آفرین است. به‌عنوان مثال، در نیمه اول ۱۴۰۲ شرکت‌های واردات‌محور به دلیل کاهش رقبای خارجی عملکرد بهتری داشتند. اما از پاییز همان سال شرایط تغییر کرد و در تابستان ۱۴۰۴ افت آن‌ها دوباره پررنگ شد.