بنابر گزارش رسمی ادارهکل هواشناسی استان گلستان در بارشهای غروب چهارشنبه (دوم مهر) در سرتاسر استان گلستان که با شدت زیاد همراه بود، منطقه گردشگری ناهارخوران گرگان با ۸۵.۵ میلیمتر بارش، رکورددار این رویداد شد و سپس نوچمن با ۷۲ میلیمتر و پارک جنگلی هیرکانی النگدره گرگان با ۶۹ میلیمتر در ردههای بعد قرار گرفتند. بارندگیهای سنگین آن روز کل استان گلستان را در بر گرفت و گرگان را به کانون اصلی این پدیده تبدیل کرد. سایت اداری گرگان ۴۵ میلیمتر و فرودگاه ۳۶ میلیمتر بارش را تجربه کرد، در همین حال مناطق ساحلی مانند بندرترکمن (۳۸ میلیمتر) و بندرگز (۵۳ میلیمتر) نیز از این موج بارانی بینصیب نماندند.
بارش ۶۹ میلیمتری روز چهارشنبه در شهر گرگان، بار دیگر نشان داد تغییراقلیم و بارشهای کوتاهمدت اما شدید، چه میزان میتواند زیرساختهای شهری را به چالش بکشد. خیابانهای شهر ظرف مدت کوتاهی دچار آبگرفتگی شدند، تردد مختل شد و بسیاری از منازل و مغازهها در معرض خسارت قرار گرفتند. این رخداد تلنگری بود که بار دیگر نگاهها را بهسمت زیرساختهای طبیعی همچون جنگلها و پوشش گیاهی جلب میکند.
فرونشانی آرام باران
در همان روز، جنگلهای هیرکانی و بهویژه پارک جنگلی هیرکانی النگدره گرگان موسوم به موزه منابعطبیعی و یادگار عصر یخبندان با مساحت ۱۸۵ هکتار که در قلب شهر گرگان جای گرفته، بارشی با همان شدت را تجربه کردند. اما تفاوت در واکنش طبیعت بود. درختان پهنبرگ کهنسال جنگلی مانند انجیلی، بلوط بلندمازو، ممرز، خرمندی، توسکا، آزاد و افرا، همچون چتری عظیم، قطرات باران با اندازه ۶ میلیمتر و سرعتی حدود ۳۲ کیلومتر بر ساعت را در میان شاخ و برگ خود گرفتند و انرژی جنبشی آنها را کاهش دادند. پیش از رسیدن باران به خاک، سرعت آن تقریباً به صفر رسید و دیگر توانایی تخریب خاک یا ایجاد رواناب شدید را نداشت. این فرایند طبیعی که در علوم محیطزیست بهعنوان کاهش انرژی باران توسط پوشش گیاهی شناخته میشود، اساس پایداری جنگلها و حفاظت از مناطق پاییندست در برابر سیلاب است. بهقول استاد سخن حضرت سعدی «ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند/ تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری».
خاک جنگل؛ مخزن پنهان آب
خاک جنگلهای هیرکانی غنی از مواد آلی تا حد ۹ درصد و ریشههای درختان و لاشبرگهای فراوان است. این ویژگی موجب افزایش تخلخل و نفوذپذیری خاک میشود. آب باران پس از کاهش سرعت، بهآرامی وارد بستر خاک و در سفرههای زیرزمینی ذخیره میشود. این فرایند دو دستاورد مهم دارد: تغذیه آبخوانها و تأمین آب زیرزمینی در فصول خشک و دیگری کاهش حجم رواناب و جلوگیری از جاری شدن ناگهانی آب بهسمت شهر.
النگدره؛ قلب سبز گرگان
پارک جنگلی هیرکانی النگدره گرگان نهتنها یک تفرجگاه محبوب برای شهروندان گرگان است، بلکه کارکردی بهمراتب مهمتر دارد. این جنگل درونشهری که از آن بهعنوان پارک ژوراسیک نام میبرند، درحقیقت سدی زنده و پویا در برابر سیلابهای شهری است. برخلاف سدهای بتنی که نیازمند هزینههای کلان ساخت و نگهداری هستند، جنگلها بیهیچ هزینهای و با نهایت سازگاری با محیط، همان نقش را ایفا میکنند. ازدسترفتن این پوشش گیاهی بهمعنای افزایش مستقیم خطر سیلاب برای شهر گرگان خواهد بود.
بنابراین جنگلها در جلوگیری از سیلاب سه نقش کلیدی دارند؛ کاهش انرژی باران، تغذیه آبخوانها و تعدیل روانابها. برگها و شاخهها قطرات باران را میگیرند و سرعت آنها را کم میکنند، خاک غنی جنگل آب را در سفرههای زیرزمینی ذخیره میسازد و درنهایت روانابها بهآرامی و با نظم طبیعی وارد رودخانهها میشوند.
نقش جنگلها در تابآوری شهری
امروزه مفهوم تابآوری شهری به یکی از کلیدواژههای مدیریت بحران بدل شده است. شهرها برای مقابله با تغییراقلیم، رویدادهای شدید آبوهوایی و رخدادهای طبیعی، نیازمند شبکهای از زیرساختهای سبز هستند. جنگلهای هیرکانی، بهویژه در مجاورت شهرها، بخش مهمی از این شبکه محسوب میشوند. حضور آنها بهمعنای امنیت بیشتر، کاهش خسارات اقتصادی، حفظ کیفیت آب و خاک و مهمتر از همه، آرامش روانی شهروندان است. بهقول سعدی «برگ درختان سبز در نظر هوشیار / هر ورقش دفتریست معرفت کردگار».
ازاینروست که حفاظت حقوقی از جنگل باید قویتر باشد و جنگلهای هیرکانی بهعنوان میراث طبیعی جهانی یونسکو باید در اولویت قوانین حفاظت و منع تخریب قرار گیرند. از طرف دیگر، سازمانهای متولی جنگل نیازمند منابع مالی کافی برای پایش، نگهداری و مقابله با تخریب هستند. توسعه آموزش عمومی هم مهم است؛ شهروندان باید بدانند جنگلها تنها تفرجگاه نیستند، بلکه سپری حیاتی برای امنیت و زندگی آناناند. مدیریت شهری گرگان باید حفاظت از جنگلهای پیرامون شهر را بخشی از برنامه مقابله با سیلاب بداند، نه موضوعی فرعی. برایناساس، باید در پی یکپارچهسازی مدیریت شهری و طبیعی بود. مشارکت محلی نیز کمککننده است و تشکلهای مردمی و انجمنهای محیطزیست میتوانند با کاشت درخت در مناطق شهری و روستایی، پاکسازی و دیدهبانی جنگل، به این حفاظت یاری رسانند.
